Leo Lipski

Kim był Leo Lipski?

Leo Lipski (Lipschütz) przyszedł na świat 10 lipca 1917 roku w Zurychu, w
zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jego matką była Wiedenka Tonia Österer, ojcem –
handlarz tekstyliami Samuel Lipschütz, który pochodził z Krakowa. Właśnie w Krakowie
pisarz spędził dzieciństwo i młodość. Mieszkał na Kazimierzu, przy ulicy Dietla 53, razem z
rodzicami i młodszym bratem Stanisławem (Szlomą). Uczęszczał do prestiżowego, słynącego
z liberalnej atmosfery Gimnazjum im. Św. Jacka. W 1935 roku rozpoczął studia na Wydziale
Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie uczestniczył m.in. w wykładach Stefana
Szumana.

Lipski zadebiutował już jako piętnastolatek Opowieścią o małym Kurcie, która ukazała się
w czasopiśmie „Kuźnia Młodych” (1932). Do 1939 roku opublikował kilkanaście utworów
literackich (opowiadania, „egotyki” – drobne prozy poetyckie, a także jeden wiersz), oprócz
tego kilka esejów, recenzji literackich i muzycznych w pismach takich jak „Nasz Wyraz”,
„Kamena”, „Pion” i „Orka”.

Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku Lipski wraz z bratem uciekł z
Krakowa do Lwowa. W czerwcu 1940 roku został aresztowany przez NKWD i
wywieziony w głąb Związku Radzieckiego – najpierw na roboty leśne do łagru w okolicach
Uglicza, a następnie do ambulatorium w łagrze „Wołgołag” przy budowie tamy na kanale
Wołga-Don, gdzie pracował jako pomocnik lekarza („lek – pom”).

W sierpniu 1941, po zwolnieniu z łagru na mocy paktu Sikorski-Majski, Lipski wstąpił do
Armii Andersa, z którą przebył następnie szlak wiodący przez Azję Centralną. W roku 1942
po przepłynięciu z turkmeńskiego portu Krasnowodzk (dziś: Turkmenbaszy) do Iranu znalazł
się w Teheranie, gdzie po kilku miesiącach został zwolniony z armii z przyczyn zdrowotnych
(po ciężkim przejściu tyfusu, a następnie zapaleniu opłucnej). Na początku 1945 roku
Lipski trafił do Bejrutu, gdzie planował (dzięki stypendium rządu polskiego na
wychodźstwie) studiować filozofię na francuskojęzycznym Uniwersytecie Świętego Józefa.
Niedługo później poważnie zapadł na zdrowiu – udar mózgu poskutkował paraliżem
prawej połowy jego ciała oraz afazją.

Po długim leczeniu i rehabilitacji Lipski zamieszkał w Tel Awiwie (ówczesna Palestyna –
dziś Izrael), gdzie od końca lat 40. wynajmował skromne mieszkanie przy ulicy Bugraszow.

Od czasu udaru był w stanie pisać jedynie na maszynie, stukając w klawisze palcami lewej
(zdrowej) ręki lub dyktując komuś tekst. Mimo skrajnie trudnych warunków, w 1948 roku
udało mu się ukończyć (powstającą od 1942 roku, pisaną też w Teheranie i Bejrucie)
pierwszą wersję powieści Niespokojni – częściowo autobiograficznego literackiego kolażu
opowiadającego o lękach, nadziejach i egzystencjalnych poszukiwaniach dwójki młodych
bohaterów, Ewy i Emila. Emil to postać wzorowana na samym Lipskim, Ewa natomiast
przypomina Idę Elbinger, narzeczoną pisarza zamordowaną w Zagładzie. Niespokojni to
wyjątkowa powieść żałobna, którą wyróżnia skomplikowana struktura narracyjna i
czasoprzestrzenna: opowieść o przedwojennym Krakowie zawiera złowieszcze aluzje do
wojennego koszmaru, który miał nadejść już niebawem.

Powieść czytana w maszynopisie zyskała uznanie kilku pisarzy emigracyjnych, co jednak nie
przełożyło się na zainteresowanie publikacją całości – do jej książkowego wydania dojdzie
dopiero w 1998 roku. Fragmenty Niespokojnych zdecydował się za to wydrukować (dzięki
wstawiennictwu przyjaciela Lipskiego, Michała Chmielowca) Mieczysław Grydzewski. Na
początku lat 50. w redagowanych przez niego londyńskich „Wiadomościach” ukazało się kilka urywków powieści (które zwróciły uwagę, dzięki którym Lipski (ponownie) zaistniał w
świadomości czytelników. Na prawdziwe docenienie swojej twórczości autor musiał
poczekać jednak aż do 1956 roku, gdy otrzymał nagrodę paryskiej „Kultury” za
opowiadanie Dzień i noc – wstrząsające, lakoniczne i pozbawione ozdobników studium
życia w łagrowym piekle. Utwór ten, uzupełniony o opowiadania Waadi i Powrót, został
opublikowany w formie książkowej (1957) i spotkał się z szerokim, przeważnie
entuzjastycznym odbiorem.

Pod koniec lat 50. Lipski pracował intensywnie nad swoim arcydziełem –
mikropowieścią Piotruś, która ukazała się w 1960 roku nakładem Instytutu
Literackiego. To eksperymentalna proza składająca się z niewielkich fragmentów o dużej
intensywności – językowej i emocjonalnej. Osadzona w tużpowojennej Palestynie historia
Piotrusia, niepełnosprawnego mężczyzny (a jednocześnie groteskowego pseudo-mesjasza),
który zostaje wynajęty do blokowania klozetu przez Panią Cin (tajemniczą, odrażającą
kobietę o niejasnych intencjach), należy do najniezwyklejszych utworów literatury polskiej.
Piotruś wywołał kontrowersje, a zarazem zaskarbił Lipskiemu status pisarza uznanego lub
nawet wybitnego. O Piotrusiu w samych superlatywach pisali między innymi Jerzy
Giedroyc, Konstanty Jeleński, Józef Czapski i Marek Hłasko. Duże wrażenie tekst zrobił
również na austriackiej pisarce Ingeborg Bachmann, która (wraz z ówczesnym partnerem,
Adolfem Oplem) bardzo przyczyniła się do publikacji niemieckiego przekładu Piotrusia
(1967). Książkę przetłumaczono też na włoski (1968), francuski (1972, przekład ukazał się w
prestiżowym wydawnictwie Gallimard), rosyjski (2015), duński (2022) i angielski (2023).

Następne lata, a nawet dekady przyniosły spadek aktywności pisarskiej Lipskiego, co
miało związek ze stale pogarszającym się stanem jego zdrowia. Pisarz stopniowo coraz mniej
uczestniczył również w życiu literackim i społecznym Polonii izraelskiej, choć już wcześniej
funkcjonował raczej na marginesie tego środowiska. Słabły również jego kontakty z innymi
ośrodkami kulturalnymi i pisarzami emigracyjnymi. W „Kulturze” pojawił się już tylko
dwukrotnie – w 1963 opublikowano jego wspomnienie o Janie Holcmanie, bliskim
przyjacielu pisarza, który popełnił samobójstwo, a w 1964 opowiadanie Miasteczko, fragment
nigdy nieukończonej powieści o Kresach Wschodnich.

Jerzy Giedroyc nie przyjął natomiast do druku Dziennika paryskiego, czyli zapisu jednego z
najważniejszych przeżyć w życiu Lipskiego – podróży do Paryża, którą odbył jesienią
1975 roku. Spotkał się wtedy z najważniejszymi artystami i literatami z kręgu „Kultury” oraz
przyjaciółmi niewidzianymi od kilkudziesięciu lat.

Los Dziennika paryskiego podzielił również Sarni braciszek, prozatorska miniatura o
rodzeństwie z krakowskiego Kazimierza; to zarazem pierwsza tak bezpośrednia próba
zmierzenia się z Zagładą w twórczości Lipskiego. Tekst ukazał się ostatecznie w 1981 roku,
w drugoobiegowym czasopiśmie literackim „Zapis”. W polskiej prasie podziemnej
drukowano również fragmenty Niespokojnych i Piotrusia (pismo „Tumult”) a na przełomie lat
80. i 90. ukazały się w Polsce dwa zbiory prozy Lipskiego: Opowiadania zebrane (1988) oraz
Śmierć i dziewczyna (1991).

Na początku lat 90. słabnący Lipski zamieszkał u poetki Łucji Gliksman, opiekunki i
towarzyszki jego życia. Nowe polskie wydanie jego utworów ukazało się w roku 1995 (pod
tytułem Piotruś), a rok później otrzymał od Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Krzyż
Oficerski Orderu Odrodzenia Polski.

7 lipca 1997 Lipski zmarł w mieszkaniu Gliksman. Został pochowany na cmentarzu
Yarkon, nieopodal miasta Petach Tikwa.

Archiwum Lipskiego (korespondencja, maszynopisy, notatki, dokumenty) znajduje się
w toruńskim Archiwum Emigracji (Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika).
Decyzją spadkobierczyni pisarza (Gliksman) archiwum było niedostępne dla badaczy i
badaczek aż do 2025 roku. Obecnie można uzyskać wgląd do tych materiałów.

Najbogatsze i najbardziej aktualne wydania książkowe twórczości Lipskiego to Paryż ze
złota: teksty rozproszone (w wyborze i opracowaniu Hanny Gosk, 2002), Powrót (w wyborze
i opracowaniu Agnieszki Maciejowskiej, 2015) i Proza wybrana (również w wyborze i
opracowaniu Agnieszki Maciejowskiej, 2022).